تعاريف

 

استريليزاسيون       sterilization

       عبارت است از بين بردن كليه اشكال حياتي ، ميكروارگانيسم ها شامل ويروسها ، قارچها، باكتريها و اسپورهاي آنها از يك شيء يا ماده مورد  استريل.

ضد عفوني كردن يا گندزدايي      Disinfection

      عبارت است از بين بردن تمام ميكروارگانيسمهاي بيماريزا كه موجب توليد عفونت مي شوند. در ضدعفوني كردن، اسپور باكتريها از بين نمي روند .

دزانفكتان Disinfectant       

      موادي هستند كه ميكروبهاي بيماريزا را از بين مي برند ، ولي به پوست و مخاط و بافتهاي زنده آسيب مي رسانند .

آنتي سپسيس      Antisepsis  

      عبارت است از جلوگيري كردن از عفونت با جلوگيري از رشد باكتريهاي بيماريزا در بافتهاي زنده .

آنتي سپتيك     Antiseptic  

      موادي هستند كه باعث مرگ و يا جلوگيري از رشد ميكروارگانيسم ها   مي شوند . ولي به پوست ، مخاط و بافتهاي زنده صدمه نمي رسانند . اين مواد اثر ضد ميكروبي داشته و كلاً اثر مهار كننده دارند .

باكتري سايد    Bactericide

      داروهاي شيميايي هستند كه باكتريها را از بين مي برند و اثر آنها غير قابل بازگشت است .

باكتريواستاتيك        Bacteriostatic

     به موادي اطلاق مي شود كه از تكثير باكتريها جلوگيري مي كند . يعني پس از اثر مواد مذبور اگر مواد را از محيط خارج كنيم، دوباره باكتريها تكثير خواهند نمود . يك ماده شيميايي هم مي تواند باكتري سايد و هم باكتريواستاتيك  باشد ، بستگي دارد به غلظت ماده شيميايي ، در غلظت بالا باكتري سايد و در غلظت كم باكتريواستاتيك مي باشد.

عواملي كه بر فعاليت ضد ميكروبي اثر مي گذارند عبارتند از :

1. حساسيت ميكروارگانيسم ها 2. غلظت و يا دُز ماده ضد ميكروبي  3. مدت زمان  4. تعداد ميكروارگانيسم

روشهاي استريليزاسيون عبارتند از :    الف) روش فيزيكي    ب) روش شيميايي

 

روش فيزيكي

      متداولترين آنها شامل : نور خورشيد -  خشك كردن –  حرارت                      ( خشك -  مرطوب ) –  فيلتر كردن –  اشعه –  اولتراسونيك .

نور خورشيد :

      نورخورشيد به خاطر داشتن  اشعه ماوراء بنفش اگر با ناخالصي هوا فيلتر    نشود ، قدرت استريليزاسيون دارد و در حالت طبيعي باكتريها را از بين ميبرد . اين كار اكثراً در بيابان و رودخانه ها و حوضچه ها و درياها انجام ميشود . براي مثال باسيل تيفوئيد روي پارچه سفيد در مقابل اشعه خورشيد به مدت 2 ساعت دوام مياورد و از بين ميرود ولي ساعتها در تاريكي دوام مي آورد و  اين يك روش طبيعي استريليزاسيون ميباشد.

خشك كردن :

      رطوبت براي رشد باكتريها ضروري است . از آنجايي كه بيش از 80 درصد وزن باكتريها را آب تشكيل ميدهد. خشكي روي باكتريها اثر گذاشته و رشد آنها را مختل ميكند ولي اسپورها به خشكي مقاومند.

حرارت :

     متداولترين روش فيزيكي براي استريليزاسيون مي باشد.

حرارت خشك ( Dry Heat) : حرارت خشك با ايجاد اكسيداسيون در مواد تشكيل دهنده و خشك كردن باكتريها آنها را از بين ميبرد .

سوزاندن :

      اين روش در كوره هاي مخصوص انجام مي گيرد و براي بعضي از ميكرواركانيسمهاي موجود در لاشه حيوانات و از بين بردن آنها و مواد آلوده مانند لباس ، پنبه ، گاز زخم ، و نمونه هاي پاتولوژيكي و خلاصه كليه وسايل غير قابل مصرف را در اين كوره ها سوزانده و خاكستر مي كنند.

عبور دادن از روي شعله :

       از اين روش براي استريل كردن سوزن ، لوپ ، اسكالپل ، سربطريها و دهانه لوله هاي كشت استفادن ميكنند. براي اينكار جسم مورد استريل را چندين بار از روي شعله عبور ميدهيم بدون اينكه سرخ شوند، اين عمل اسپور باكتريها را  از بين نمي برد . گاهي قيچي و اسكالپل و پنس و غيره را در الكل فروبرده و آنرا آتش ميزنند.

حرارت خشك :

        در اين روش از دستگاهي بنام فور (oven ) استفاده مي شود . وسايل و موادي كه حرارت بالا را تحمل ميكنند بوسيله اين روش استريل ميشوند.   مانند : ظروف شيشه اي ،پتري ديش ،لوله هاي آزمايش ،پيپت و سرنگهاي شيشه اي ، پنس ، اسكالپل ، قيچي و ...

      وسايلي كه بدين طريق استريل مي شوند ابتدا بايد كاملا تميز ، سپس خوب خشك شوند . بطوريكه كوچكترين رطوبت سطحي نداشته باشند و بهتر است كه دور آنها را با كاغذ فويل پيچيده سپس در دستگاه قرار داده شوند . مدت زمان لازم جهت استريل شدن و درجه حرارتهاي مختلف متفاوت ميباشد.و طبق جدول زير تنظيم ميشود:

 

رديف

درجه حرارت

زمان لازم براي استريل شدن

1

120

8  ساعت

2

140

5/2 ساعت

3

160

1 ساعت

4

170

40 دقيقه

5

180

20 دقيقه

 

 

بايد توجه داشت كه زمان استريليزاسيون از موقعي محاسبه ميشود كه درجه حرارت به حدمناسب رسيده باشد ، دستگاه نبايد بيش از اندازه پر شود و وجود فضا در بين اجسام استريل شونده براي عبور هوا از خلال آنها الزامي مي باشد. بعد استريل شدن و اتمام كار درب فور را نبايد سريع باز كرد زيرا بعلت سرد شدن ناگهاني وسايل شيشه اي مي شكنند . براي كنترل استريليزاسيون كاغذ پيچيده شده به اطراف وسايل و يا پنبه گذاشته شده در درب لوله ها فالسكها تغيير رنگ داده و بعداز يكساعت در دماي 160 درجه كرمي رنگ ميشود.

حرارت مرطوب :

الف) دماي 100 درجه سانتيگراد

 ب) دماي زير 100 درجه سانتيگراد

 ج) دماي بالاي 100 درجه سانتيگراد

حرارت مرطوب در 100 درجه سانتيگراد :      

       باكتريهاي بدون اسپور در مدت 10 – 5 دقيقه در دماي 100 درجه از بين ميروند و براي از بين بردن اسپورها 3 تا ساعت متوالي وقت لازم است . از اين روش ميتوان براي استريل كردن لوله هاي آزمايش ، پيپتها ، اسكالپل ، پنس ، قيچي ، سرنگهاي شيشه اي يا فلزي كه در درجه حرارت بالا مقاومتي ندارند به كار برد.براي تسريع عمل استريليزاسيون از كربنات سديم درصد استفاده ميشود .

حرارت مرطوب در دماي زير 100 درجه سانتيگراد :

  تنداليزاسيون : از اين روش براي استريل كردن محيط هاي كشت حاوي سرم و غيره كه نسبت به حرارت  بالا حساسند استفاده ميشود . در اين روش مواد را در دماي 80 درجه به مدت 30 دقيقه و در سه روز متوالي حرارت مي دهند . فرم وژتاتيو باكتريها در اولين حرارت كشته مي شوند اما فرمهاي اسپور باقي مي مانند در شرايط مناسب و در فاصله 48 – 24 ساعت اين فرمهاي اسپور به اشكال وژتاتيو تبديل شده و در مرحله دوم و يا سوم تخريب خواهند شد .

  پاستوريزاسيون : از اين روش جهت نگهداري موادي مثل شير و ... استفاده ميشود . كه حرارت كمتر از 100 درجه را به كار ميبرند و سپس آنرا فوراً سرد كرده و درجه حرارت را پايين نگه ميدارند . فقط در صورتي ميتوان ماده مورد نظر را زياد نگه داشت كه فاقد اسپور باشد مثلاً شير را به مدت 25 دقيقه حرارت  75 درجه سانتيگراد ميدهند سپس بلافاصله دما را تا 30 درجه سانتيگراد كم مي كنند. يا 30 ثانيه در 90 درجه سانتيگراد حرارت ميدهند و سپس بلافاصله تا 10 درجه سرد مي كنند و.....

حرارت مرطوب بالاي 100 درجه سانتيگراد :

      معمولي ترين و مفيدترين روش براي استريل كردن لباس ، وسايل لاستيكي ، اكثر محيط هاي كشت مورد استفاده در باكتريولوژي ، استفاده از فشار بخار و حرارت مرطوب است . دستگاه مورد استفاده براي اين كار Autoclave ميباشد. حرارت و فشار اتوكلاو قابل تنظيم است ، فشار 15 پوند بر اينچ مربع و حرارت 121 درجه سانتيگراد به مدت 20 – 15 دقيقه ، كليه موجودات زنده حتي اسپور باكتريهاي اسپور دار را از بين ميبرد و جسم را استريل مي كند .

طريقه اتو كلاو كردن :

    براي كار كردن با اتو كلاو بطور صحيح بايد اعمال زير بترتيب انجام شود :

الف) مواد يا وسايلي كه بايد استريل گردد در محفظه مخصوص اتو كلاو قرار داده شود .

ب) درب آن بسته و قفل گردد.

پ) پيچهاي تنظيم هوا و تنظيم بخار باز گردد .

د) دستگاه را روشن كرده و مراقب ترمومتر دستگاه بوده تا حرارت آن به 100 درجه برسد در اين صورت پيچ تنظيم هوا بسته گردد.

ذ) با بالا رفتن درجه حرارت ، فشار داخل دستگاه نيز افزايش يافته و اگر حرارت از 121 درجه افزايش يابد و يا فشار داخل آن از 15 پوند بر اينچ مربع زيادتر گردد بايد بوسيله پيچ تنظيم بخار ، مقداري از بخار آنرا خارج كرد

وقتي عمل استريل كردن آغاز ميشود كه حرارت دستگاه 121 درجه و فشار 15 پوند بر اينچ مربع رسيده باشد و از همين لحظه ، زمان استريل كردن تعيين ميشود .

ح) پس از 20 – 15 دقيقه اتوكلاو را خاموش كرده و بايد منتظر ماند تا تمام بخار موجود در آن خارج شود و درجه فشار روي صفر قرار گيرد .

خ) پس از اطمينان از خارج شدن كامل جريان بخار داخل دستگاه با احتياط درب آنرا باز كرده و محتويات آن بيرون آورده شود .

 

رديف

دما

زمان استريليزاسيون

1

100

20 ساعت

2

110

5/2 ساعت

3

115

50 دقيقه

4

121

15 دقيقه

5

125

5/6 دقيقه

6

130

5/2 دقيقه

 

 

استريل كردن بوسيله اشعه :

براي استريل كردن محيط آزمايشگاه و فضاهاي آلوده و  برخي از وسايل كه نميتوان با هيچ يك از روشهاي قبلي آنها را استريل كرد ، از روش تابيدن اشعه استفاده ميگردد . اشعه هاي با طول موج كوتاه انرژي بيشتري داشته و كشنده ترند. دو نوع اشعه در اين امر به كار ميرود : يون زا و غير يون زا .

الف) اشعه هاي يون زا :

         اين اشعه ها داراي انرژي زيادي بوده و باعث بوجود آمدن مولكولهاي بيولوژيكي يونيزه شده ميشوند . اين قبيل اشعه هاي پر انرژي را اشعه هاي يونيزاسيون مي نامند كه استريل كننده قوي هستند و براي استريل كردن پتري ديشها و سرنگهاي پلاستيكي و ساير اشياء حساس به حرارت بكار ميرود.

       دو نوع اين اشعه ها شامل اشعه گاما و گروه شتاب دهنده هاي الكتروني ميباشند. اشعه گاما قدرت نفوذ بيشتري دارد و براي استريل كردن اشياء حجيم مساعد است ولي برخلاف آن الكترونهاي پر انرژي قدرت نفوذ كمتري دارند. از اين اين اشعه ها براي استريل كردن اشياء كوچك استفاده ميشود و بنام استريليزاسيون سرد معروفند.

ب) اشعه هاي غير يون زا :

    از  جمله  اشعه  هاي  غير  يون زا  كه  كاربرد   فراواني   دارد    اشعه    UV  

(Ultra-violet Radiation) است . DNA سلول اشعه ماوراء بنفش را در طول موج 260 – 250 نانومتر جذب كرده و باعث تشكيل پيوندهاي گمراه كننده بين نوكلئوتيدهاي تيمني مجاور ميگردد. (Thymine dimmer)

اين عمل باعث آسيب رساندن به همانندسازي و ترجمه DNA ميگرددكه در نتيجه باعث اختلال در پروتئين سازي ميگردد. تيمين دايمر اگر در ژنهايي اتفاق بيفتد كه عمل آنها براي سلول حياتي است، كشنده ميباشد.

       ميكروب كشي اشعه ماوراءبنفش بستگي به دز اشعه و مدت زمان تابش اشعه دارد. اندوسپور بعضي از باكتريها بعلت وجود مواد خاص بنام سيستئين در مقابل اشعه اولتراويوله محافظت ميشود. بنابراين اشعه اولتراويوله استريل كننده نيست ، ولي ضد عفوني كننده است.

       محدوديت اصلي اشعه اولتراويوله بخاطر قدرت كم نفوذ آن است و قادر به عبور از شيشه معمولي ، بسياري از پلاستيك ها ، محلولهاي كدر و ورقه هاي نازك شير و مواد روغني نيست. تابش مداوم آن به شبكيه صدمه زده و به پوست اثر سرطان زايي دارد.

فيلتراسيون : (Filtration)

        ساختمان شيميايي بعضي از مواد مثل ويتامينها ، آنتي بيوتيكها در اثر حرارت تغيير مي يابند بنابراين از اين روش براي استريليزاسيون محلولها استفاده ميشود. در روش فيلتر ، محلول يا مايع مورد نظر را از روي داراي منافذ بسيار كوچك عبور ميدهند. چون باكتريها از منافذ صافي بزرگترند، در روي صافي باقي مي مانند و از مايع استريل جدا ميگردند.

          غشاء فيلتر هايي كه در باكتريولوژي مورد استفاده قرار مي گيرند از جنس پلاستيك يا سلولز بوده كه در آن سوراخهاي بسيار ريزي در حدود  mµ45/0 تعبيه شده است . وجود سوراخهاي بسيار ريز مانع عبور باكتريها از فيلتر مي گردد ولي مايكوپلاسما و ويروسها از آن عبور مي كنند و اين عمل تضمين كننده استريليزاسيون نمي باشد. محلولهايي از قبيل سرم خون و مواد قندي به اين روش استريل ميشوند. انواع فيلترها شامل : Procelain – ChamberlandBerkefield – Seitz – Sintered glass و ......

 

روش شيميايي

          براي استريل كردن اشيايي كه ضد عفوني آنها با حرارت مشكل يا غيرممكن است معمولاً از مواد شيميايي استفاده ميشود. تعداد بيشماري از مواد شيميايي در غلظتهاي مناسب قادر به كشتن و يا متوقف كردن ميكروارگانيسم ميباشند .

         عواملي كه در موثر بودن مواد ضد عفوني كننده دخالت دارند عبارتند از :

1.       غلظت ماده ضد عفوني كننده

  1. مدت زماني كه ماده ضد عفوني كننده در برابر باكتري يا اشياي آلوده قرار مي گيرد.
  2. تعداد و نوع باكتري
  3. ساختمان شيميايي ماده ضد عفوني كننده    

           مواد شيميايي ممكن است داراي خاصيت غذايي ، عامل متوقف كننده رشد يا عامل باكتري كش باشند . ضمناً بعضي از مواد ممكن است براي يك نوع باكتري داراي خاصيت غذايي و براي باكتري ديگر متوقف كننده رشد باشند. علاوه براين ، در مورد يك نوع باكتري ممكن است يك ماده با غلظت كم مغذي، با غلظت متوسط متوقف كننده رشد و با غلظت زياد كشنده باشد.        براي مثال ، ساكارز با غلظت يك درصد براي اكثر باكتريها داراي خاصيت غذايي، با غلظت 15 تا 40 درصد متوقف كننده رشد ، و با غلظت بالاي 40 درصد اثر كشندگي دارد .

          اختصاصاتي كه يك ماده ضد عفوني كننده خوب  بايد  دارا  باشد عبارتند از :

  1. ماده ضد عفوني كننده خوب بايد از نظر شيميايي باثبات باشد و موجب زنگ زدگي و فرسودگي وسايل جراحي يا خراب شدن ساير وسايل نگردد.
  2. قدرت ميكروب كشي سريع و قوي داشته باشد.
  3. داراي بوي خوب و قيمت ارزان باشد.
  4. روي انواع زيادي از ميكروارگانيسم ها موثر باشد.
  5. قدرت ميكروب كشي خود را در حضور سرم ، خون ، خلط و... حفظ كند.
  6. در حضور ساير مواد شيميايي نيز اثر خود را نشان دهد.
  7. خاصيت سمي انتخابي داشته باشد.
  8. ميل تركيبي با مواد آلي اضافي موجود در محيط را نداشته باشد.
  9. قابليت نفوذ پذيري داشته باشد .
  10. پايداري
  11. داراي فعاليت ضد ميكروبي در حرارت اتاق و بدن باشد.
  12. با محيط زيست سازگار باشد.

       مواد شيميايي به روشهاي مختلف مي توانند بر باكتريها اثر بگذارند:

 

1.     اثر بر غشاء سلولي :    اگر غشاء سلولي باكتريها آسيب ببيند ، يونهاي اصلي ضروري ، نوكلئوتيدها ، كوآنزيمها ، اسيدهاي آمينه از سلول خارج مي شوند.از طرف ديگر آسيب به غشاي سيتوپلاسمي ، عبور مواد را به داخل سلول باكتري مختل مي سازد. بنابراين هر ماده شيميايي كه بتواند در اين غشاء اختلال ايجاد كند باعث مرگ باكتري خواهد شد . در ساختمان غشاء سلولي ، پروتئين و چربي بكار رفته است، موادي كه بتوانند كشش سطحي را كاهش دهند نظير صابون ، دترجنت ها ، شامپو روي اين غشاء اثر سوء مي گذارند.

2.     اثر بر ديواره سلولي :   ديواره سلولي در مقابل فشار اسمزي درون سيتوپلاسمي نقش حفاظتي دارد و از ليز و متلاشي شدن سلول جلوگيري مي كند . با از بين رفتن ديواره سلولي يا عدم سنتز آن ، مرگ سلول رخ ميدهد. پني سيلين از سنتز ديواره سلولي جلوگيري مي كند و ليزوزيم موجب تخريب ديواره سلولي ميشود.

3.   اثر بر مواد پروتئيني : سنتز پروتئينها در باكتريها نتيجه دو پديده اصلي است 1Transcreption  2Translation  مواد شيميايي كه قادرند روي سيستم آنزيمي اثر كنند  و پروتئين سازي را مختل كنند موجب مرگ باكتري خواهند شد.

4.   آسيب به DNA : تعدادي از عوامل ضد ميكروبي مانند تشعشعات يوني ، اشعه مافوق بنفش به DNA آسيب ميرسانند. تشعشعات به چند روش بر DNA  اثر مي گذارند، براي مثال اشعه مافوق بنفش موجب تشكيل اتصال بين پيريميدين هاي DNA  مي شود ، يا رنگهاي بازي نظير كريستال ويوله به شدت با اسيدهاي نوكلئيك و نوكلئوپروتئينها واكنش نشان داده و باعث تشكيل نمك ميشود.

 

مواد ضد عفوني كننده :  

          ضد عفوني كننده ها براي استريل كردن اشياء بكار مي روند.اين مواد علاوه بر اينكه بايد براي ميكروارگانيسم سمي باشند، بعداز مصرف بايستي از جسم استريل شده حذف گردند. مواد ضد عفوني كننده ها به دو دسته عمده تقسيم مي شوند: الف)‌ مواد بهداشتي   ب)‌ مواد شيميايي

 

الف )‌ مواد بهداشتي

 

    دترجنت ها

       دترجنتها عوامل فعال سطحي (Surface active agents) بوده و از دو قسمت تشكيل شده اند : يك زنجيره بلند محلول در چربي كه آب گريز است و يك گروه آبدوست قطبي كه ميتواند يك كاتيون ، يك آنيون، و يا يك گروه غير يوني باشد . اين عوامل فعال سطحي ، از طريق زنجيره آب گريز خود با ليپيدهاي غشاء سلولي و از طريق گروه قطبي يا آبدوست خود با آب محيط اطراف واكنش برقرار نموده و بدين ترتيب غشاء سلولي را تخريب مي كنند. تركيبات چهارتائي ، مثل كلريد بنزوالكونيوم از دترجنتهاي كاتيونيك هستند كه در آنتي سپتيك هاي پوستي به وفور مورد استفاده قرار ميگيرند.

 

صابون ها  

        از ميان دترجنتهاي آنيوني ،‌ صابون ها و اسيدهاي چرب هستند كه تجزيه شده و يون منفي بوجود مي آورند. اين عوامل بيشترين فعاليت خود را در PH اسيدي دارند. بر عليه ارگانيسم هاي گرم مثبت موثر مي باشند ولي بر ضد گونه هاي گرم منفي ( به علت ليپو پلي ساكاريد غشاي خارجي )‌ تاثيري ندارند. توسط آميختن يك عامل آنيوني با اسيد ، حساس كننده هاي بسيار موثر    اسيد – آنيوني ساخته ميشوند كه سينرژيك هستند و عمل باكتريسيدي بسيار سريعي را ( در مدت 30 ثانيه ) نشان مي دهند.

       دترجنتهاي آنيوني ، موجب متلاشي شدن وسيع شبكه ليپوپروتئيني غشاي سلول ميشوند. اولين آسيب نمك هاي صفراوي (كه مدتها توسط ميكروبيولوژيستها براي ليز پنوموكوك ها مورد استفاده قرار مي گرفت) از هم گسيختن غشاي سلول است كه به آنزيم هاي اتوليتيك اجازه ميدهد تا بر روي سوبستراهايي كه در سلول محدود شده اند عمل نمايند . هنگامي كه دترجنتهاي كاتيوني و آنيوني بطور همزمان استفاده ميشوند يكديگر را خنثي ميكنند.

ب )‌ مواد شيميايي

 

    فنل ها

        در تركيبات فنلي واحدهاي هالوژن يا الكيل بر روي هسته فنل جايگزين شده اند و قطبي شدن مولكول را افزايش داده اند لذا قدرت محلول كردن چربي ها و تخريب غشاي سلول باكتري افزايش يافته است . از تركيبات فنلي مي توان هگزاكلروفن ، تري كرزول را نام برد. تري كرزول ها در تركيب با صابون ها به صورت ضد عفوني كننده هاي موثري استفاده مي شوند.

 

الكل ها

       الكل ها در ساختمان ليپيدي غشاي سلول باكتري نفوذ و آن را تخريب مي كنند. علاوه بر اين ، موجب دناتوره شدن پروتئينهاي سلول مي شوند و توانايي برداشتن مولكولهاي چربي يا ليپيدي سطح پوست را دارند. الكلهايي كه زنجيره كوتاهتري دارند تاثيرات شديدتري را نشان ميدهند.

اتانول : بر ضد ميكروارگانيسم هاي گرم مثبت ، گرم منفي و اسيد فاست فعال است و در غلظت 70 - 50 درصد بيشترين تاثير را دارد . به طور وسيعي براي ضد عفوني كردن پوست در قبل از تزريقات جلدي و ضد عفوني كردن دماسنج هاي طبي استفاده ميشود.

ايزوپروپانول: فعاليت باكتريسيدي آن نسبت به اتانول شديدتر است اما تاثيرات سمي بيشتري دارد.

الكلها توانايي كشتن اسپورها را ندارند بنابراين نبايد براي امور استريليزاسيون از آنها استفاده شود.

 

آلكيله كننده ها

         اين عوامل گروه آلكيل خود را جايگزين اتمهاي هيدروژن در مولكول هاي پروتئين مي كنند و به اين ترتيب آنها را دناتوره كرده و يا گروههاي فونكسيونل موجود در پروتئين را غير فعال مي كنند. اين عوامل ، برخلاف بقيه ضد عفوني كننده ها علاوه بر فرمهاي رويشي باكتريها برضد اسپورها نيز فعال هستند.

فرمالدئيد:  فرمالدئيد يكي از عوامل انتخابي بر روي پروتئين ها است كه در شكلهاي متفاوتي استفاده مي شود .

  1. فرمالين : فرمالين ، محلولي حاوي 37 درصد فرمالدئيد است كه براي نگهداري بافتهاي تازه (در پاتولوژي) استفاده مي شود و در غلظتهاي پايين 4/0 – 2/0 درصد براي غير فعال كردن ويروسها و تهيه واكسن كاربرد دارد.
  2. گاز فرمالين : فرمالدئيد در شكل گاز براي رفع آلودگي اتاقهاي جراحي ، منازل ، ساختمانها، محصولات پارچه و دستگاهها استفاده مي شود.

 

گلوتارآلدئيد‌: در حدود 10 برابر قويتر از فرمالدئيد است و سميت كمتري دارد. موثرترين ماده استريل كننده شيميايي است كه به عنوان استريل كننده سرد پذيرفته شده است .از گلوتار آلدئيد براي استريل كردن وسايل جراحي ،‌ اندوسكوپي و دستگاههاي احياي سيستم تنفسي استفاده ميشود.

 

عوامل اكسيد كننده

        اين عوامل ،‌ گروههاي سولفيدريل را در مولكول هاي پروتئين ، اكسيده مي كنند. بنابراين گروههاي فونكسيونل پروتئين را غير فعال مي سازند.

   هالوژن ها:  در ميان ضد عفوني كننده ها ،‌ به طور انحصاري كشنده باكتري يا باكتريسيدال هستند و فرمهاي اسپور را نيز نابود مي كنند. بنابراين ضد عفوني كننده هاي مفيدي هستند.

  1. تركيبات حاوي كلر : اين تركيبات در مجاورت با آب ،‌ كلر را آزاد كرده و در تركيب با مولكول هاي آب اسيد هيپوكلرو را بوجود مي آورند كه يك عامل اكسيد كننده قوي است.

الف) هيپوكلريت ها : هيپوكلريت ها از بقيه تركيبات حاوي كلر مفيدتر هستند و به شكل مايع يا پودر نمكهاي كلسيم ،ليتيم و سديم وجود دارند. از آنها براي ضد عفوني كردن وسايل و ظروف تهيه مواد غذايي و صنايع لبني استفاده ميشود.علاوه بر اين به عنوان سفيد كننده يا وايتكس براي امور بهداشتي و نظافت در منازل كاربرد دارند.

ب )‌ گاز كلر : گاز كلر ماده ضد عفوني كننده قابل قبول با عملكرد سريع براي ضدعفوني كردن آب آشاميدني و استخرهاي شنا است. از آنجايي كه فعاليت كلر تحت تاثير حضور مواد آلي قرار مي گيرد بنابراين بايستي مقاديري در حدود 3-1 پيكوگرم در متر مربع به مخازن آب يا استخرهاي شنا افزوده شود تا نياز به كلر تامين گردد.

  1. تركيبات حاوي يد :  يد به طور غير قابل برگشت به اسيد آمينه هاي تيروزين در مولكول هاي پروتئين متصل و آنها را اكسيده مي كند.

الف) تنتوريد: تنتوريد، محلولي شامل 2 درصد يد و درصد يدور سديم در الكل مي باشد. آنتي سپتيك قابل اعتمادي براي پوست در زخمهاي سطحي است اما تاثير دردناك و تخريب كننده اي بر روي بافتهاي برهنه دارد.

ب)‌ بتادين :‌ يد به طور خودبخودي با پاك كننده هايا عوامل دترجنت تشكيل كمپلكس ميدهد و تركيبات يدوفور را به وجود مي آورد . يكي از اين تركيبات فرآورده اي به نام پوويدون آيودين با نام تجارتي بتادين است كه در شكل محلول براي شستشو يا ضد عفوني نمودن پوست و پانسمان زخمها كاربرد دارد.

 

 

 

 

پراكسيد ئيدروژن

             پراكسيد ئيدروژن ، راديكال هيدروكسيل را آزاد مي كند كه مسئول اكسيد كنندگي آن است . علاوه بر اين ،‌ در غلظتهاي پايين مولكول DNA را مي شكند.

 

فلزات سنگين

          فلزات سنگين با گروههاي سولفيدريل مولكول هاي پروتئين تركيب شده و مركاپتيدها را بوجود مي آورد. به اين ترتيب گروههاي فونكسيونل پروتئين ها را غيرفعال مي كنند. مثل:نيترات نقره

نيترات نقره: قدرت باكتريسيدال موثري بر روي گونوكوكها دارد و به صورت محلول 1 درصد براي پيشگيري از عفونتهاي چشمي نوزادان استفاده ميشود. علاوه بر اين ، به شكل محلول 10 درصد در بيماريهاي پوستي مثل زرد زخم كاربرد دارد.

 

نمك

    باكتريها از نظر حساسيت در برابر غلظتهاي مختلف نمك ، متفاوت هستند اما اغلب آنها در غلظتهاي بالاتر از 5/6 درصد نمك ، مهار ميشوند. قرنها است كه از نمك طعام براي نگهداري گوشت ، ماهي و برخي از سبزيجات و        ميوه جات استفاده ميشود.

 

 

رنگها

          رنگها به گروههاي فسفات مولكول هاي نوكلئوپروتئين متصل شده و تاثير مهاركنندگي خود را اعمال مي كنند.علاوه بر اين برخي از رنگها يونيزه ميشوند و تركيبات قليايي كاذبي را بوجود مي آورند كه حلال در چربي هستند و در غشاي سلول ها وارد ميشوند.

رنگهاي تري فنيل متان: در اين گروه رنگهايي مثل مالاشيت گرين ، بريليانت گرين و كريستال ويوله قرار دارند كه به طور انتخابي از رشد باكتريهاي گرم مثبت ممانعت بعمل مي آورند بنابراين براي ساختن محيطهاي كشت ميكروب شناسي استفاده ميشوند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

كاربرد برخي از روشها براي از بين بردن ميكروبها

نوع روش

نوع ماده و دستور كار

طريقه عمل

A : عوامل فيزيكي

حرارت

رادياسيون

100 درجه حرارت به مدت  2دقيقه جهت كشتن باكتريها 121 درجه به مدت 15 دقيقه جهت كشتن اسپور

دناتوره كردن Pro سلولي واسيد نوكلئيك و پاره كردن غشاي سلول

اشعه UV وساير اشعه هاي يونيزان

تخريب DNA سلول

B : عوامل شيميايي

الكل ها

محلول 70 درصد آبي اتيل الكل يا ايزوپروپيل

بازدارنده فعاليت آنزيم ها يا دناتوره كردن Pro

فنل ها

فنل، كروزل ، ليزول ... غلظتهاي بالاي 2-1 درصد محلول آبي

پايين آورنده كشش سطحي، دناتوره كردن Pro

يونهاي فلزات سنگين

تركيبات جيوه مثل مركوركروم با غلظتهاي پايين

اتصال و حذف گروههاي سولفيدريل آنزيمها و كوآنزيمها و پروتئين را راسب مي كند.

عوامل اكسيدان

آب اكسيژنه، هالوژن ها(يد،آب ژوال..)

اكسيده كردن گروه سولفيدريل

عوامل الكيله كننده

فرمالدئيد (محلول آبي 37 درصد فرمالين)

جايگزيني گروه آلكيل با هيدروژن آزاد

دترجنت ها

انواع شوينده و پاك كننده

تخريب غشاي سلولي

صابون ها

املاح سديم و پتاسيم اسيدهاي چرب با زنجيره بلند

اختلال در عمل غشا سلول و افزايش تراوايي

عوامل شيمي درماني

آنتي بيوتيكهاي باكتريوسيد يا  باكتريو استاتيك

مكانيسم عمل متفاوتي دارند.

 

 

 

منابع :

 

ý     تاجبخش ، حسن . 1367 باكتري شناسي عمومي . انتشارات دانشگاه تهران .

ý     موسي زاده ،  رويا. 1384 ميكروبيولوژي عملي . انتشارات دانشگاه آزاد اسلامي زاهدان .

ý    محمودي ايران زاد ، دانش 1378 روشها و تكنيكهاي نوين آزمايشگاهي در تشخيصهاي باليني دامپزشكي . انتشارات دانشگاه تبريز .

ý     محمد مهدي آل محمد 1365 ميكروب شناسي عملي . انتشارات دانشگاه تهران.

 

 

دکتر الهیاری کارشناس اداره کل دامپزشکی آذربایجان غربی

http://www.westazarvet.ir/

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر به عنوان مهمان

0 محدودیت حروف
متن شما باید بیشتر از 5 حرف باشد
نظر شما به دست مدیر خواهد رسید
  • هیچ نظری یافت نشد